Tenis, hiç beklenmedik zamanlarda edebiyatla buluşuyor. Örneğin durup dururken Marcel Proust’un bir tenis raketini gitar mandolin gibi tutup çalarmış gibi yaptığı bu rock yıldızı pozu dolaşmaya başlıyor edebiyat bloglarında. Yani ne demek bu şimdi Marcel? Cidden?

Rock yıldızı demişken, Jonathan Franzen Özgürlük romanında Conor Oberst’ten U2′ya kadar herkese çemkiriyor. Sonra bir baktım lafı tenise getirmiş. Radikal Kitap’taki söyleşisinde diyor ki:

“…Yazı yazmak zihnimin ve ruhumun tam bir mücadele içinde olması demek benim için. Tıkanıp kalmaktan ve neden tıkandığımı bulamamaktan daha korkunç çok az şey var.  Ama yazı yazmak aynı zamanda bir oyun, dahil olmama izin verilecek kadar şanslı olduğum bir oyun. Bu tarafını da aklımdan çıkarmamaya çalışıyorum. Hissettiğim acı bir tenisçinin final maçının son setinde yaşadığı acıdan farklı değil. Canımın bu derece yanması, böyle bir fırsata sahip olmak bence harika…”

Hmm. Yani yazarın kalemi, tenisçinin raketi oluyor. En yakın dostu, tenis tutkusu ve analojileriyle tanıdığımız David Foster Wallace olan Franzen’in tenisten söz etmesi şaşırtıcı değil şüphesiz. Jonathan Franzen’in bu sözlerini okuyunca, Marcel Proust fotoğrafının sırrını çözdüm! Proust, Franzen’a ve yazar tıkanması yaşayan herkese geçmişten gönderiyor bu fotoğrafı. Yani sırf bu gizli mesaj için toplanılmış, ele raket alınmış ve poz verilmiş: Yazmak tenis maçıysa, acı çekmek yerine eğlenin! Başka açıklaması olabilir mi?

Cumhuriyet, 5 Mayıs 2012

Çıkan kısmın özeti: Yazar, sevdiği kadın Füsun’a ait sıradan nesnelerden bir müze kurmayı hayal eden karakter Kemal’i yaratır. Hatta daha ileri giderek gerçekliği terk eder, romanın içine kendisi de bir karakter olarak girer ki, Kemal ile aynı evrende var olabilsin, ona hikâyesini yazma sözü verebilsin. Ancak kurmaca nesneler müzesini romanın dışına, gerçek dünyaya taşımak, en başından beri yazarın fikri ve hayalidir. Müze mi önce gelir, roman mı diye düşünürken biz, Orhan Pamuk bugüne kadar düşünülmemiş bir üst kurmaca manevrası çeviriyor. Okurun hayal gücüne müdahale etmeye cüret ediyor. Bu arada olay İstanbul’da geçmektedir.

Romanda anlatılan Masumiyet Müzesi artık gerçek, romanda anlatılan adreste. Bizlerse bu edebiyat fenomenini açıklama ihtiyacı içindeyiz. Kendini ciddiye alan her edebiyat yazısı gibi Borges’i şahit gösterelim önce: “Sanatın görevi, başımıza gelen olayları hafızada yer edecek simgelere dönüştürmektir.” Simgeler hercaidir ama değil mi Borges? Yine de, müzede sergilenenlerin, romana, bir film uyarlamasından çok da farklı olmayan, görsel bir arka plan ve bir atmosfer kazandırdığını söyleyebiliriz.

‘Müzelerin asıl konusu gururdur’

Romanda, Kemal’in Füsun’un içtiği sigaraların izmaritlerini saplantılı bir şekilde biriktirmesi, birlikte geçirdikleri anları cisimleştirerek zamana hapsetme ihtiyacını simgeler. Kemal’in hikâyesinin bir parçasıdır. Oysa müzede bu izmaritlerin sergilendiği tablo ve ona eşlik eden sigara içen kadın ellerinin görüntüleri ise parçalanmış, bir türlü bütün olamayan bir Füsün’u simgeliyor. Sanki üç boyutlu birer ölüdoğa gibi düzenlenmiş sergi kutularına bakarken hissedilen, ölmüş insanların eşyalarını dikizleme duygusu tüyler ürpertici olabiliyor. Romanda, Kemal’in kazadan hemen sonra Füsün’un cansız bedenini soğukkanlılıkla, nü bir tabloyu betimler gibi anlatması kadar tüyler ürpertici.

“Müzelerin asıl konusu gururdur” diyor Kemal’in ağzından Orhan Pamuk. Görünüşte müze, Kemal’in Füsun’u sergilediği yerdir. Bir arzu nesnesi olarak taptığı Füsun’a sonsuza dek sahip olacağı kafes. Kemal’in müzesindeki Füsun ölüdür, bedeni yüzlerce nesneye ayrışmıştır. Füsun, Kemal onu idolleştirdiği için vardır. Müze cinayet mahallidir aynı zamanda. Kemal’in hissettiği suçluluk duygusunun kendini dev aynasında gören patolojik ve gülünç bir gurura dönüşmesinin hikâyesidir.

Mecazi üst kurmaca katından baktığımızda müze, yazarın Füsun’u sergilediği yerdir. Füsun, edebi kanonda masum ve talihsiz arzu nesneleri olarak yazılmış Lolita, Madame Bovary, Tess gibi unutulmaz kadın karakterlere yakındır. Kusursuz güzelliktir, hayranlık duyulandır. Müze, Füsun’un doğduğu yerdir. Yazarın müzesinde Füsun ölümsüzdür. Yazar Füsun’u yarattığı için, epik aşk mümkündür. Bir edebi başarı hikâyesidir müze. Yazar yazdığı için gerçek olan. Yazarın gururu bundandır. [...] tamamı

(Suluboya resmi ben yaptım)

Bugüne kadar yaşananlar daha önce de yaşandı. Tekrar yaşanacak. Zaman böyle bir şey. Zamanlama ne demek o zaman? Karşıma çıkan fırsatları kabul etmeye hazır olma anı mı? Hazır mıyım? Yoksa daha fazla zamana mı ihtiyacım var?

Zamanı parçalara bölüp satmaya kalkışsam da, zamanı parayla ölçemeye yeltensem de, bedavadır aslında. Vakit nakittir aforizması avutmuyor. İcat takvimlere, saatlere uyarmış gibi gözükse de ellerimle tutamıyorum, bir kavanozun içine hapsedemiyorum. Çocukken yakalayıp kavanozun içine hapsettiğim kelebekler bende Nabokov etkisine sebep olmadı lanet olsun. Başlangıcı yoktur. Sonu hiç yoktur. İstediğimi yapabilirim zamanla ama ona asla mutlak olarak sahip olamam. Onu kaybetmeme izin verir zaman. Bazen, kendime zaman yarattığımı sanırım. Ben öyle sanayım. Zamanı durduramam, geri alamam. Ancak yaz saatine yeter gücüm. Zamanı harcarım, oh canıma değsin. Harcadıkça daha çok ihtiyaç duyarım. Lanet lanet lanet. En çaresiz müpteladan farkım yok onun karşısında. Eriyip giden saatleri resmeden Dali’ye sorsam para ister cevap vermek için.

Aynı anda, her yerdedir. Dünyanın bir ucu gündüz, diğer ucu geceyken, yaşanılan an aynıdır. Yine de görece olmayı başarır. Zamanda yolculuk. Işıktan hızlı gitmek.Yeni güneş sistemleri keşfetmek. Belki bir uzaylı görmek. Bilinmez, hep zamanla ilgili. Hız, zaman denklemden çıkarılarak hesaplanamaz. Einstein tanrıya en yaklaşanımız mıydı acaba? Zaman ile göz göze gelip “Sen Tanrısın” demiş miydi? Bilmem, orda değildim o zaman.

Var olmak için kendine inanılmasına ihtiyacı yoktur. Hepimiz zamanın takipçileriyiz.  Proust gibi peşindeyiz zamanın. Bir tür zaman kardeşliği. Yoldaşlığı. Değiştirir, dönüştürür, eskitir zaman. Bana da, herkes gibi, ölene kadar mühlet tanıdı. Her canlı kendi marifetiyle ölür zaten. [...] tamamı

Bugün öğleden sonra bir kralla tanıştım der Emily Dickinson. Krallardan söz ettiği pek çok şiirinden birinde. Bugün öğleden sonra “toprak kort kralı” lakaplı Rafael Nadal, “the djoker-soytarı” lakaplı Novak Djokovic’i yenip 8. kere Monte Carlo Masters şampiyonu olunca Emily Dickinson’a düşüyor söz bu anı ölümsüzleştirmek için. Belki Rafa bu şiiri okuyordu maçtan önce, önünde uzanan muazzam sahneye bakarak.

Baharda küçük bir çılgınlık
Erdemdir bir Kral için bile,
Bütün bu yeşil tecrübeyi
Bu muazzam sahneyi
Sanki kendisininmiş gibi düşünüp duran
Soytarıyı Tanrı korusun fakat!

Çeviri: İsmail Aksoy

A little madness in the spring

Is wholesome even for the King,

But God be with the Clown

Who ponders this tremendous scene

This whole Experiment of Green

As if it were his own!

Sabitfikir, Sayı 14 Nisan 2012

İllüstrasyon Sedat Girgin

Ruhlar, hayaletler, vampirler, cadılar. Merak, korku, dehşet. Hayalingücü, doğanınüstü, gerçeğinötesi, ölümünberisi. Kötücül karşıkonmaz anti-kahraman ve kurtarılacak güzel. Batıl inançların, dini dogmaların hicvi. Dejenere hayatların etik ikilemleri, kimlik arayışının metafiziği. Fantastik edebiyatın, bilimkurgunun, büyülü gerçekçiliğin, hatta feminist edebiyatın öncüsü. Kaçış edebiyatı olarak verdiği suçlu zevk. 18.yy’dan günümüze Gotik Edebiyat.

Gotik Edebiyat okuma listesi Sabitfikir’de.

Romantik Gotik

Prenses kötücül hükümdarın şatosundan kaçar ve ilk Gotik roman başlar: Otranto Şatosu, Horace Walpole

Prens, inanç ve iktidar arasında etik ikilemde kalır. İblise danışır: Vathek, William Beckford

Hayaletle konuşur: Hayaletgören, Friedrich Schiller

Amerikan Edebiyatı’nın dedesi geçmişle hesaplaşır: Başsız Süvari, Washington Irving

Bu arada kadınlar… [...] tamamı

Sabitfikir, Sayı 14 Nisan 2012

Kader anları, meydana geldikleri yaşam diliminde, kader anı olarak algılanmazlar, o anı yaşayanlar tarafından. Bir tespit edici gerekir. Raymond Carver bir tespit edicidir. Kimsenin dikkat etmediği sürekli açık bir televizyondan odaları, ev hallerini, çarşafların arasını dikizler. Evet, Raymond Carver sizi görüyor. Özel hayat bahanesinin ardına saklanamazsınız. Dikizci adamın biri o. Üstelik, öykülerindeki karakterleri de azmettiriyor: Haydi perdeyi arala karşı eve bak, komşunun çekmecelerini karıştır, etek sıyrılınca görülen bacaklardaki damarları fark et! Aynaya bak, aynaya! Hem dikizci hem manipülatör. Usta bir yazarın olması gerektiği gibi.

Yabancı hayatların ayrıntılarını fark eden, bu ayrıntıları tek tek hafızaya alan dikizci karakterler için birkaç ihtimal–bu ihtimaller ki kader anlarını doğurur- var. Cesareti olmayanlar için, kendi hayatlarının ideal versiyonlarının sahnelendiği bir fantazma içinde rol oyunları örneğin. Carver, yargılamıyor fantazmaya kapılan karakterlerini ancak onları, bu başkasılaşma gayretlerinin yan etkilerinden de korumuyor. Başkalarını dikizlerken kazandığı net görüş sayesinde, kendi hayatının ve bedeninin üzerine alışkanlığın ve kanıksanmışlığın serdiği örtüyü aralıyor dikizci. Çıplak kalıveriyor. Hayatı ayrıntılara bölünüyor ve ayrıntı parçalarının oluşturduğu bütüne yabancılaşıyor. Yabancılaşma ne nihilist bir özgürlük, ne bir carpe diem iyimserliği getiriyor. Sadece kocaman bir kabulleniş. Kader anları ise, geçtikten sonra dikiz aynasında uzaklaşarak küçülen keşkeler. Ama bir Carver öyküsündeki karakterler asla keşke demez. Bir bira içip, sigara yakarlar. [...] tamamı